Het lichaam,

de missing link in psychotherapie

door Frank Franzen

De beroemde Weense psychiater Sigmund Freud heeft een aantal belangrijke leerlingen gehad die uiteindelijk allemaal hun eigen richting gingen.

·          De bekendste is ongetwijfeld de Zwitser Carl Gustaf Jung. Hij verdiepte zich in  de Droomduiding, Paranormale verschijnselen, Archetypen en het begrip synchroniciteit is van hem afkomstig.

·          De minst bekende is de Italiaanse psychiater Roberto Assagioli. Hij ontwikkelde de Psychosynthese. Een model waarin niet alleen het negatieve onbewust een plaats had, maar ook het positieve onbewuste. Hij hield zich bezig met gevoelens van schoonheid, hulpvaardigheid, liefde, transcendente ervaringen. Zaken waarvan Freud vond dat het vormen van aanpassing waren om een betere positie in de pikorde te verkrijgen.

·          De meeste invloedrijke was echter de Oostenrijker (en later naar Amerika geëmigreerde) Wilhelm Reich. Wie een boeiende biografie wil lezen, moet die van Reich lezen. Vrijwel alles wat later met lichaamswerk te maken heeft, is begonnen bij Reich. 

In eerste instantie verdiepte Reich zich in het begrip Libido en de seksualiteit. Wat was dat libido? Hoe was het mogelijk dat iemand uitgeput kon zijn, en dan opeens genoeg energie had voor seksuele activiteiten? Waar kwamen al die seksuele afwijkingen vandaan en waarop berustte de verschillen in orgastische intensiteit? Reich had een groot aantal briljante inzichten, maar de belangrijkste was dat hij een koppeling zag tussen ons psychisch funktioneren en (zogenaamde) spierpantsers. Hij ontdekte het lichaam in de psychologie. Hij bestudeerde de samenhang tussen het karakter van iemand en z’n lichaamshouding. Daarbij bemerkte hij dat we het lichaam op een aantal plaatsen als het ware insnoeren. Hij onderkende in het lichaam 7 segmenten, waar zich zogenaamde spanningsringen kunnen vormen. We houden daar onze spieren continu vast en durven daar nauwelijks te ademen. Het is een manier om onszelf als het ware te pantseren tegen bepaalde gevoelens. Dat we dat kunnen is een mooie eigenschap, het wordt echter vervelend als we die pantsers niet meer kunnen loslaten als het gevaar geweken is. We blijven ze onbewust ons hele leven met ons meedragen. Zelfs als we slapen blijven deze spieren nog gespannen. Overigens worden ook verslapte spieren als pantsers benoemd door Reich. 

Een andere belangrijke constatering van Reich was dat er een soort energie (Orgon genaamd) door ons heen stroomt en dat dat stromen gepaard gaat met allerlei subjectieve gevoelens en emoties. Daar waar we een ongewenste emotie of gevoel bespeuren, houden we de adem in, spannen onze spieren en richten we een blokkade op. Wat Reich bemerkte was dat je kunt praten tot je een ons weegt, maar als je die spierblokkade niet los laat er psychisch niets zal veranderen. Bovendien bemerkte hij dat mensen zich allerlei zaken gewoonweg niet bewust konden worden, omdat de bijbehorende gevoelens verstopt zaten onder de spierpantsers. Pas nadat men dat pantser had losgelaten, kon men plotseling emoties voelen, waarvan men niet eens wist dat men ze had. Of, men wist wel dat men ze had, maar ze konden nooit naar buiten gebracht worden. (Mensen die voelen dat ze verdrietig zijn, maar niet kunnen huilen. Mensen die boos zijn, maar nooit boos worden. Mensen die de waarheid wel eens willen zeggen, maar er komt niets uit. Mensen die een enorme behoefte voelen om klaar te komen, maar het lijkt nergens op) De intensiteit van onze gevoelens is sterk afhankelijk van de mate waarop we de bijbehorende energie door ons lichaam durven laten stromen.  

Met behulp van ademen en lichamelijke interventies kon Reich chronische spanningspatronen en onderdrukte emoties bevrijden. Deze ontdekkingen vormden de grondslag voor zijn karakteranalyse en zijn Orgon- respectievelijk vegetotherapie. Voortbordurend op de principes van Wilhelm Reich, zijn er vele richtingen in Reichiaanse lichaamstherapie tot ontwikkeling gekomen, zoals de Bio-energetica, Core Energetics, NRT-EI en Postural Integration. Deze richtingen hebben naast veel gemeenschappelijks, allen een eigen focus. 

De vele vormen van lichaamswerk

Onder tussen zijn er vele verschillende vormen van therapie en behandelwijzen die het lichaam als uitgangspunt nemen. De ene groep is meer gericht op het loslaten van spanningen, of anders bewegen of andere houdingen aannemen, en lopen daarbij aan tegen emoties e.d. De andere groep is juist gericht op het psychische funktioneren en probeert dat te verbeteren door aan het lijf te sleutelen. Hieronder een overzicht. De behandelvormen die met het lichaam werken en een Oosterse filosofische achtergrond hebben, heb ik hier nog niet eens vermeld.  

NB: Veel therapie-vormen die met het lichaam werken, zijn praktisch gericht. Dat wil zeggen dat ze aanpakken wat ze tegen komen en zonder diagnose werken. Het zijn met name de therapievormen die voort bouwen op het werk van Reich (en in diens voetsporen Alexander Löwen)  die zich bedienen van een karakteranalyse gebaseeerd op waarnemingen aan het lichaam.  

Karakter

Onze taal kent veel uitdrukkingen rondom het begrip karakter: een lief karakter hebben, op karakter de wedstrijd uitrijden, een karakterloos figuur, geen karakter tonen, een rot karakter hebben, een gevoelig karakter, een gecompliceerd karakter, karaktervol, een sterk karakter.

Het merkwaardige is dat het altijd de anderen zijn die ons een dergelijke kwaliteit toebedelen. Zelf ervaren we dat niet zo. Anderen verwijten ons karakterloos gedrag of prijzen ons juist vanwege ons karakter. Wat men feitelijk zegt is dat we voorspelbaar zijn. Dat is makkelijk voor de omgang. Ze weten waar ze op kunnen rekenen of juist niet. Het leger en de school moeten ons karakter bijbrengen. Het betekent niets meer of minder dat we gevormd worden om op een voor de omgeving voorspelbare manier te reageren. Dat heeft ongetwijfeld zijn voordelen. Het gevolg is dat we wel funktioneren, maar niet leven.